Toetstheater en de bloem van Kitwood

Voor de sketches van het Toetstheater is de persoonsgerichte zorgvisie van Thomas Kitwood (1997) al jarenlang een inspiratiebron. Kitwood ontwikkelde een verrijkt model waarbij de mens niet langer herleid wordt tot zijn ziektebeeld. Dat is ook wat er op het toneel gebeurt: acteurs en discussieleider dagen het publiek uit om de interactie tussen zorgmedewerker en cliënt ‘persoonsversterkend’ te maken. Maar we vertrekken vanuit een situatie waaraan van alles schort.

Het blijft niet bij toneel. De Inspectie Gezondheidzorg en Jeugd (IGJ) gebruikt o.a. de SOFI-methode (Short Observational Framework for Inspection) als toetsingsinstrument in om in beeld te krijgen of er sprake is van goede zorg voor mensen, met name als die zelf niet kunnen aangeven hoe zij de zorg ervaren. Als cliënten zelf niet kunnen aangeven wat zij nodig hebben en hoe zij zorg ervaren, maakt hen dat extra kwetsbaar. Want ziet de zorgverlener de signalen die deze persoon afgeeft? Worden ze herkend? Wordt er iets mee gedaan?

De SOFI-methode neemt o.a. de bloem van Kitwood als uitgangspunt en maakt een duidelijk onderscheid tussen persoonsondermijnende en persoonsversterkende interacties.


Uitgangspunt in persoonsgerichte zorg is dat de zorgmedewerker de cliënten kent, en de zorg geeft vanuit hun ondersteuningsbehoeften en wensen.

Zo ook op het podium. De zorgverleners in ons publiek vormen zich een beeld van de cliënt, soms al in een paar tellen. Zij passen onwillekeurig de medische modellen toe, zoals zij die geleerd hebben. Hebben wij niet allemaal plaatjes in ons hoofd waarmee we geneigd zijn mensen te classificeren en hen te zien in termen van ziektebeelden, zorgzwaarte en ook het individuele vermogen om zelfstandig beslissingen te nemen? Maar het theoretisch juist begrijpen van wat (bijvoorbeeld) dementie is, laat nog niet zien wat de betekenis is van dementie in het leven van deze unieke persoon. Deze persoon, die steeds afhankelijker wordt van mensen in de omgeving die al dan niet oog hebben voor de basisbehoeften uit de bloem van Kitwood. De kwetsbaarheid van mensen met dementie is evident.

En wat te denken van de dialyse patiënt uit een van onze sketches (gebaseerd op een casus uit de zorgpraktijk), die wel degelijk in staat is kenbaar te maken wat hij wil, en vooral wat hij niet wil?

Dialysepatiënt (hobby: vak F) houdt zich niet aan dieet en behandelt het personeel onbeschoft en seksistisch. De zorgverleners reageren met afkeuring en neerbuigende voorlichting, maar zoeken niet naar de betekenis van chronisch ziek zijn voor deze macho in zijn krachtcultuur.”

Hoe slaag je erin ook hier persoonsgericht te zijn, terwijl je zelf ook niet eens respectvol behandeld wordt? En wat houdt persoonsgerichte zorg hier dan in? Wat voor zorgrelatie kun je hier nou aangaan? Wat gaat er mis er als je deze patiënt in eerste instantie technisch en protocollair benadert?

Het Toetstheater opereert in het grijze gebied tussen theorie en praktijk, gevuld met vuistregels, tips, handigheden, anekdotes en exemplarische gevallen. Ons doel is vooral dat men in het publiek al doende de waarde van gezamenlijke reflectie beleeft, en ermee oefent op een plezierige manier. We mikken eerder op gevoeligheid voor het bijzondere van situaties, dan op kennis van het thema. Zo lang het nodig is, zullen we dat blijven doen.